Szczelina odbytu – jak ją rozpoznać i jak się leczyć?

Pęknięcia przy odbycie potrafią wywoływać zaskakująco silny ból – często większy, niż sugerowałaby wielkość samej zmiany. Zwykle odpowiada za nie szczelina odbytu, czyli niewielkie rozdarcie w kanale odbytu. Podpowiadamy, jak ją rozpoznać, skąd się bierze i jak wygląda leczenie tego problemu.

Co to jest szczelina odbytu?

Szczelina odbytu to podłużne pęknięcie wyściółki kanału odbytu (anodermy). ¹. Jest jedną z częstszych przyczyn bólu w tej okolicy i dotyczy najczęściej osób młodych oraz w średnim wieku¹. Większość szczelin powstaje w tylnej części kanału odbytu, co wiąże się ze słabszym ukrwieniem tej okolicy¹.

Jakie są przyczyny szczeliny odbytu?

Najczęstszą przyczyną jest uraz wyściółki kanału odbytu, zwykle podczas oddawania twardego lub obfitego stolca¹. Dojściu do takiego zdarzenia sprzyjają zaparcia, ale szczelina może powstać również po epizodzie biegunki, po zabiegach w obrębie odbytu czy np. w związku z porodem¹,².

Jakie są typowe objawy szczeliny odbytu?

Najbardziej charakterystycznym objawem szczeliny odbytu jest silny, rozdzierający ból podczas oddawania stolca. Jest on porównywany przez pacjentów do uczucia „rozbitego szkła”¹. Pojawia się przy każdym wypróżnieniu i potrafi utrzymywać się od kilku minut do nawet kilku godzin po nim¹.

Drugim częstym sygnałem jest krwawienie, choć zwykle skąpe – blisko 70% osób zauważa ślad jasnoczerwonej krwi na papierze toaletowym lub na stolcu¹. Obfite krwawienia zdarzają się przy szczelinie rzadko¹.

Mogą dołączyć również świąd, podrażnienie, uczucie kłucia oraz dyskomfort przy siedzeniu¹.

Jak wygląda diagnostyka szczeliny odbytu i do jakiego lekarza się zgłosić?

Rozpoznanie szczeliny odbytu w większości przypadków opiera się na wywiadzie i oględzinach dokonanych w pierwszej kolejności przez lekarza rodzinnego. Najważniejszym elementem badania jest obejrzenie okolicy po delikatnym rozchyleniu pośladków¹. Typową szczelinę widać wtedy jako liniowe pęknięcie³.

Czasem ocenę utrudnia jednak silny skurcz zwieracza¹. Warto przy tym podkreślić, że badanie palcem przez odbyt w ostrej szczelinie bywa bardzo bolesne, dlatego lekarz często je odracza¹.

Do kogo się zgłosić? Dobrym pierwszym wyborem jest zawsze lekarz POZ, który w razie potrzeby skieruje do proktologa lub chirurga⁴. Dokładniejsze badania, na przykład anoskopię, wykonuje się przy niejasnym rozpoznaniu lub gdy szczeliny nie udaje się uwidocznić¹. Obowiązuje przy tym ważna zasada: każde krwawienie z odbytu warto skonsultować, żeby wykluczyć inne przyczyny, w tym choroby zapalne jelit, polipy czy zmiany nowotworowe⁴.

Jak przebiega leczenie szczeliny odbytu?

Leczenie szczeliny odbytu zaczyna się od zastosowania metod zachowawczych. Przy szczelinach ostrych zwykle na nich się kończy – tak goi się nawet 87% z nich¹. Zgodnie z aktualnymi wytycznymi postępowanie nieoperacyjne jest bezpieczne i powinno być leczeniem pierwszego wyboru³.

Podstawą jest złagodzenie zaparć oraz rozluźnienie napiętego zwieracza. Taki efekt pomagają uzyskać¹,²:

• dieta bogata w błonnik, odpowiednie nawodnienie i środki zmiękczające stolec;
• ciepłe nasiadówki, które obniżają napięcie zwieracza i przynoszą ulgę w bólu;
• maści rozluźniające zwieracz – z nitrogliceryną albo z blokerami kanału wapniowego, czyli diltiazemem lub nifedypiną.

Wytyczne wskazują, że blokery kanału wapniowego działają podobnie skutecznie jak nitrogliceryna, a przy tym są lepiej tolerowane – nitraty mogą wywoływać bóle głowy³. Pomocne bywają też preparaty wspierające gojenie, np. z kwasem hialuronowym².

Do łagodzenia bólu i stanu zapalnego służą też miejscowe środki znieczulające i przeciwzapalne¹. Wśród preparatów dostępnych bez recepty jest Proktosedon, którego wskazania obejmują także leczenie szczeliny odbytu; łączy on hydrokortyzon o działaniu przeciwzapalnym, cynchokainę znieczulającą miejscowo, eskulinę oraz neomycynę⁵. Trzeba jednak pamiętać, że taki preparat łagodzi objawy, ale nie obniża napięcia zwieracza – dlatego przy szczelinie najlepiej prowadzić leczenie pod okiem lekarza.

Gdy szczelina jest przewlekła i nie reaguje na leczenie zachowawcze (a jest ono efektywne w szacunkowo 50% takich przypadków¹), lekarz może zaproponować kolejne kroki: iniekcje toksyny botulinowej, u wybranych pacjentów zabieg bocznej sfinkterotomii wewnętrznej, a niekiedy wycięcie szczeliny¹,³. Coraz częściej łączy się różne metody terapii, co poprawia jej skuteczność². Ważne, żeby nie zwlekać z wizytą u lekarza, gdy doświadcza się niepokojących objawów – im wcześniej zacznie działać, tym większa szansa, że wystarczą metody zachowawcze¹.

FAQ – szczelina odbytu

Jak rozróżnić ostrą szczelinę odbytu od przewlekłej?

Ostra szczelina odbytu to świeże, powierzchowne pęknięcie utrzymujące się krócej niż sześć tygodni¹. Gdy zmiana nie goi się dłużej, mówi się o szczelinie przewlekłej – jej brzegi twardnieją, pojawia się charakterystyczny fałd skóry, tak zwany guzek wartowniczy, a w dnie widać włókna mięśnia zwieracza¹.

Co dzieje się przy szczelinie odbytu?

Przy szczelinie odbytu wzrasta napięcie zwieracza wewnętrznego odbytu, co podnosi ciśnienie w kanale i pogarsza ukrwienie – a niedokrwiona rana goi się znacznie trudniej¹,². Uruchamia się też błędne koło: ból zniechęca do wypróżnień, stolec twardnieje, a kolejne wypróżnienie ponownie rozrywa gojącą się tkankę². Dlatego szczelina, która nie chce się zagoić, często przechodzi w postać przewlekłą².

Jak odróżnić szczelinę odbytu od hemoroidów?

Szczelina odbytu wiąże się z widocznym, liniowym pęknięciem śluzówki odbytu oraz bardzo silnym, ostrym bólem przy wypróżnieniu¹, natomiast hemoroidy to miękkie guzki lub obrzęknięta okolica odbytu (przy hemoroidach wewnętrznych), które mogą wywoływać też tępy ból przy wypróżnieniu i siedzeniu, często połączony ze świądem⁴.